Onze vereniging beoefent de mantrameditatie: dit is een vom van meditatie waarbij het object van meditatie een gebedswoord (‘mantra’) is.
Wat is meditatie?
Onder meditatie verstaan wij ‘het richten van de aandacht op een bepaald object van meditatie’. De aandacht legt de verbinding tussen subject, de mediterende en het object van meditatie.
Het object van meditatie staat dus niet op voorhand vast en kan verschillen. Zo heeft de mantrameditatie een gebedswoord of mantra als object van aandacht. In de zenmeditatie wordt vaak de ademhaling als aandachtspunt genomen. Andere voorbeelden zijn de kaars of mandala als (visueel) object, het geluid van klankschalen, de oorsprong van beweging in een loopmeditatie etcetera.
Er is dus het object en er is de aandacht die al dan niet, naar vrije menselijke keuze, daarop gericht kan worden. Die vrije keuze speelt een doorslaggevende rol in elke vorm van meditatie. Mediteren is dan ook een ‘actieve’ bezigheid; de mens in actie als ‘menner’ van zijn aandacht.
Niet alleen het object maar ook het ‘soort’ aandacht kan verschillen.
Zo is er de ongerichte, verstrooide aandacht (de aandacht wordt weggetrokken door alles wat de zintuigen beroert). We kennen daarnaast de ‘gevangen’ aandacht: de aandacht is gefixeerd op één punt maar is niet beheerst; bijvoorbeeld de fixatie van een verslaafde voor zijn object van verslaving. Ten derde noem ik de geconcentreerde, eenpuntige aandacht (de aandacht wordt beheerst en geconcentreerd op een enkel punt). Tot slot is er de ‘open’, beheerste aandacht (het ‘gewaarzijn’, het Engelse ’awareness’) waarbij de aandacht gecontroleerd wordt verplaatst van het ene naar het andere punt. De aandacht fungeert in al deze vormen als brug die de verbinding legt tussen subject en object.
Meditatie leidt ertoe dat de geest onder een zekere discipline en zelfbeheersing komt. Dit brengt de geest rust en evenwicht.
Deze discipline of zelfbeheersing is het gevolg van het leren beheersen van de aandacht.
Omdat er twee soorten van beheerste ‘aandacht’ zijn (‘geconcentreerd’ en ‘open’) vinden we ook binnen de verschillende meditatievormen een dergelijk onderscheid.
Sommige meditatievormen zijn gebaseerd op concentratie van aandacht en eenpuntigheid van geest, zoals mantrameditatie en zenmeditatie. Andere vormen richten zich op het type aandacht die ‘open staat’, zoals awareness-meditatie, loopmeditatie of meditaties die gebruik maken van het voorstellingsvermogen. Ook hier is feitelijk wel sprake van een concentratie van aandacht, maar het verschil met de voorgaande vorm is dat aandacht niet op een enkel punt wordt gehouden, maar wordt verplaatst van het ene naar het andere object.
De geconcentreerde aandacht is naar binnen gericht, waarbij de aandacht wordt ‘omgekeerd’, weg van de zintuiglijke indrukken waartoe de aandacht normaliter wordt getrokken, naar binnen toe. De aandacht trekt zich daarbij naar binnen zoals een schildpad die zijn ledematen intrekt.
De open aandacht is ‘naar buiten toe’ gericht en maakt juist wel gebruik van de zintuigen.
Beide vormen worden in het spraakgebruik met meditatie aangeduid. Voor een goed begrip is het wel belangrijk om het onderscheid van de gerichtheid van de aandacht goed voor ogen te houden.
Het woord ‘mantrameditatie’ is een verzamelnaam voor een variëteit aan naar binnen gerichte meditatievormen met het gemeenschappelijk kenmerk dat ze alle gebruik maken van een gebedswoord of van een zin, kort of lang.
Bepaalde vormen van mantrameditatie leggen het accent op de overweging, de contemplatie of reflectie, in de zin dat zij gericht zijn op het (passief dan wel actief) overwegen van een gebedstekst of spreuk. De betekenis van respectievelijk de kwalificaties die het object van aandacht heeft, is voor deze overweging van belang. Ik denk dat we het Jezusgebed van de Grieks-Orthodoxe en Russisch-Orthodoxe traditie onder deze categorie kunnen scharen. Ook noemen de woestijnvaders de korte spreuk als meditatievorm. Een bekend voorbeeld in de Hindoe-traditie is de mantra Satyam Jnanam Anantam Brahman (Bewustzijn, Kennis, Geluk – dat is Brahman) waarbij de kwaliteiten van Brahman als onderwerp van meditatie fungeren.
Er is ook een vorm van mantrameditatie waarbij slechts één enkel woord gebruikt wordt, dat niet ter overweging of overpeinzing aan de geest wordt aangeboden, maar waarnaar slechts wordt geluisterd – en verder niet. De betekenis van de mantra speelt in deze vorm van mantrameditatie geen rol. De mantra heeft een voor de mediterende veelal onbekende betekenis in de zin dat de klank geen gedachteassociaties oproept. Dit is het type meditatie dat door de leden van onze vereniging wordt beoefend. Ook dit type meditatie vinden we terug in Oost en West. In hoofdstuk 37 van het bekende Engelse geschrift ‘The Cloud of Unknowing’ wordt het gebruik van een eenlettergrepig woordje als object van meditatie genoemd. In het Hindoeïsme wordt deze traditie van oudsher breed beoefend en deze wat men noemt ‘mantra-japa’ wordt daar als een ‘algemene’ en goed toegankelijke meditatievorm beschouwd.
In het hedendaagse Christendom zijn er bijvoorbeeld John Main Osb (1926-1982) en Thomas Keating o.c.s.o. (1915-1968), die beiden de, hoewel licht van elkaar verschillende, methode aanbevelen die gebruik maakt van een enkel woord als mantra. John Main ontving deze instructie ooit, in1954 in Maleisië, van een Hindoe geestelijke Satyananda, een Indiër. Keating heeft de methode (genaamd ‘Centering prayer’) voor zover mij bekend ontleend aan de eerder genoemde ‘The Cloud of Unknowing’.Waar ik in het vervolg de term ‘mantrameditatie’ gebruik, bedoel ik hiermee de techniek van het herhalen van een enkel woord of korte zin, zonder dat de betekenis daarvan voor de geest wordt gehouden.
Welk gebedswoord kun je hanteren? Hier wordt verchillend over gedacht, Binnen de vereniging hanteren wij het uitgangspunt dat ieder zijn eigen gebedswoord kan kiezen. Kies daarvoor een woord uit wat nit te lahg si en wat voo jou een heilige betekenis heft. Bij voorbeeld: Abba, of: Vrede, of: Jezus of: Maranatha (‘Aramees voor: ‘kom Heer kom’). Het is niet de bedoeling dat je veelvuldig van woord wisselt omdat dan de aandacht meer uitgaat naar de betekenis van het woord, dan dat je met het proces van meditatie zelf bezig ben.
De instructie voor de mantrameditatie luidt als volgt.
- Ga zitten met een rechte ruggegraat
- Sluit de ogen.
- Wees je bewust van het lichaam; ontspan het lichaam.
- Laat de mantra klinken in de geest. Herhaal de mantra op een rustige en gelijkmatige manier; luister naar de mantra.
- Wanneer de aandacht afdwaalt naar gedachten, gevoelens, of andere gewaarwordingen, vecht daar dan niet tegen maar breng dan de aandacht op een vriendelijke manier terug naar de mantra; luister opnieuw naar de mantra.
- Doe deze oefening twee keer per dag, ´s ochtends en ´s avonds, bij voorkeur 30 minuten, maar tenminste 20 minuten.
De verschillende onderdelen van de instructie worden in de navolgnde tekst kort besproken.
Ad 1. Ga zitten met de ruggegraat geheel recht. Een rechte wervelkolom is heel belangrijk om de energie en zenuwimpulsen die daar doorheen stromen, vrij baan te geven. Ook biedt de borstkas zo voldoende ruimte aan de longen. De praktijk wijst uit dat zonder die rechte houding het vrijwel onmogelijk is de aandacht gedurende een langere tijd goed te blijven richten.
Velen vinden het lastig zich tot deze instructie te zetten. Het vereist, zeker in het begin, een inspanning.
Wat praktische tips: zit rechtop de beide zitbeentjes en kantel het bekken ietsje naar voren. Kies niet een ‘luie’ stoel maar en rechte stoel, bijvoorbeeld een eenvoudige keukenstoel of een kruk. De wervelkolom kan aan het begin (en ook tussentijds de meditatie) worden gestrekt door een denkbeeldig touwtje aan de kruin omhoog te halen. Je kunt een stoel gebruiken waarvan het zitvlak zo hoog is dat de bovenbenen ietsje naar beneden hellen als je rechtop zit. Zit daarbij met de rug los van de rugleuning om te voorkomen dat de rug ongemerkt in gaat zakken. Een te lage stoel of een stoel waarin je vanzelf naar achteren wegzakt werkt contraproductief voor de meditatie.
Als alternatief voor de stoel is er het gebedskrukje, wat er voor zorgt dat de rug automatisch wordt gestrekt. Ook de lotushouding is zeer geschikt. Wanneer je merkt dat de rug is ingezakt, breng je hem weer omhoog.
Helaas zien we bij de doorsnee meditatiegroep slechts een klein percentage van de mensen met rechte rug zitten. Vaak leunt men wat tegen de rugleuning. Het belang van een rechte rug voor een goede, dit is aandachtige, meditatie kan echter niet genoeg worden benadrukt.
Soms wordt de vraag gesteld hoe het nu zit met dat ‘recht’ zitten wanneer je daar fysiek om de een of nadere manier niet toe in staat bent. Kun je dan niet mediteren? Heeft het dan wel zin te gaan mediteren?
Voor het antwoord op deze vraag is het van belang je af te vragen wat het doel is van het rechthouden van de rug. Dat is geen doel op zichzelf. Het doel ervan is de meditatie te vereenvoudigen, te vergemakkelijken. Wanneer je de pech hebt niet in staat te zijn om die rechte houding aan te nemen, dan zal het je doorgaans meer inspanning kosten om in de aandacht te blijven. Het proces van de aandacht richten op de mantra en bij afdwalen steeds weer opnieuw de aandacht daarop richten, blijft echter hetzelfde.
Deze essentiële inspanning van onze meditatie staat kortom open voor iedereen.
De stelregel is dus: zit goed rechtop als je dat kunt, en (alleen) als je daartoe fysiek niet in staat bent, zorg er dan voor dat je op een andere wijze zo ontspannen en pijnloos mogelijk zit of ligt, opdat je fysieke gesteldheid het proces van richten van de aandacht zo min mogelijk hindert.
Ad 2. Sluit de ogen. Knijp ze niet dicht maar sluit ze ontspannen.
Ad 3. Ontspan het lichaam. Dit kun je op verschillende manieren bereiken. Een methode is om het lichaam met de aandacht, van top tot teen ‘langs te gaan’. Terwijl je het lichaam rustig en systematisch naloopt, laat je spanningen, daar waar deze gevoeld worden, los.
Ook zinvol is om de aandacht enige tijd bij de adem te houden en rustig en ontspannen eens een paar goed in – en uit te ademen.
Het resultaat van dit ‘lichaamswerk’ is dat mediterende fysiek ontspannen de meditatie kan starten, zodat het lichaam geen hindernis vormt.
Ad 4. Laat de mantra klinken in de geest, herhaal de mantra op een rustige en gelijkmatige manier; luister naar de mantra.
Mantrameditatie is een oefening van de geest en het werk dat de meditatie inhoudt vindt ook daarin plaats.
De mantra wordt tot uiting gebracht ´in´ de geest – dus niet hardop zingend of prevelend – en wordt steeds opnieuw tot klinken gebracht. Sommige mensen brengen het herhalingsritme van de mantra graag in overeenstemming met de ademhaling. Noodzakelijk of wenselijk is dit niet.
Naar de mantra wordt geluisterd. De aandacht die beoefend wordt geschiedt middels het (innerlijk) oor.
Ad 5. Wanneer de aandacht afdwaalt naar gedachten, gevoelens of ander sensaties, breng dan de aandacht op een vriendelijke manier weer terug naar de mantra[1].
Het is onvermijdelijk dat de aandacht afdwaalt van de mantra. Dit afdwalen vindt plaats van het hier en nu naar .. een andere plaats of een andere tijd. Zodra de mediterende zich bewust is van dit afdwalen van de aandacht, de verstrooiing, wordt de aandacht weer teruggebracht naar het luisteren van de mantra. Het is niet de bedoeling de verstrooiing af te wijzen, ermee in gevecht te gaan of deze te onderdrukken.
Het is louter een kwestie van de aandacht verplaatsen van die gewaarwordingen naar de mantra. De mantrameditatie is in dit opzicht dus geen emotioneel ‘gedreven’ proces.
Ad 6. Doe deze oefening twee keer per dag, s´ochtends en ´s avonds, gedurende bij voorkeur een half uur maar tenminste 20 minuten.
Het twee maal daags mediteren is een integraal onderdeel van de mantrameditatie. Wanneer deze inspanning niet plaatsvindt wordt het doel van de mantrameditatie grotendeels gemist omdat juist het leren voorbijgaan aan de talrijke zinnen en tegenzinnen van het ‘kleine’ zelf een essentieel element is van deze vorm van meditatie.
Het twee maal daags gaan zitten is een noodzakelijke eerste stap in dit ‘voorbij leren gaan’; en elk keer weer moet die eerste stap gezet worden. Alleen dank zij die eerste stap kunnen in de meditatietijd zelf de volgende stapjes worden genomen.
Het blijkt in de praktijk heel lastig te zijn om deze grote stap om twee maal daags te mediteren te nemen, wanneer de mediterende niet op de een of andere wijze in een groepsverband mediteert. Onze vereniging Meditatie vanuit de Christelijke Traditie ondersteunt daarom groepen die doorgaans eens per week samenkomen om gezamenlijk te mediteren. Met hetzelfde doel organiseren wij meditatiedagen en – weekends georganiseerd, waarbij naast de gezamenlijke meditatie ook kennisoverdracht en uitwisseling van ervaring centraal staat.
De meest gunstige tijd voor de meditatie is zonsopgang voor de ochtendmeditatie en zonsondergang voor de avondmeditatie. Op deze momenten is er een fijn soort helderheid in de natuur om ons heen waar we een goed gebruik van kunnen maken. Het is evenwel zeker niet noodzakelijk om op juiste deze tijdstippen te mediteren.
Wanneer we deze instructies bezien dan kan geconcludeerd worden dat de mantrameditatie niet iets ingewikkelds is, maar eenvoudig door ieder mens mits met een redelijke gesteldheid, beoefend kan worden.